मानव सभ्यताको विकाससँगै समाजमा विभिन्न विकृति र विसंगतिहरू पनि थपिँदै गएका छन्। तीमध्ये लागुऔषध दुर्व्यसन आधुनिक विश्वकै लागि एउटा ठूलो चुनौती बनेको छ। परम्परागत रूपमा लागुऔषध सेवन गर्ने व्यक्तिलाई 'अपराधी', 'चरसी', 'जँड्याहा' वा 'समाजको कलंक' का रूपमा हेरिन्थ्यो र आज पनि धेरै समाजमा यो दृष्टिकोण कायमै छ। तर, चिकित्सा विज्ञान, मनोविज्ञान र समाजशास्त्रको आधुनिक अनुसन्धानले यो पुरातन मान्यतालाई पूर्ण रूपमा गलत साबित गरिदिएको छ। आजको वैज्ञानिक जगतले लागुऔषध सेवन वा दुर्व्यसनलाई एउटा क्रोनिक (दीर्घरोग) र बल्झिरहने मस्तिष्कको रोगका रूपमा परिभाषित गरेको छ। लागुऔषध सेवन गर्नु रहर वा अपराध नभएर एक गम्भीर स्वास्थ्य समस्या हो, जसलाई कानुनी डण्डाले होइन, चिकित्सा र मनोवैज्ञानिक उपचारले मात्र निको पार्न सकिन्छ। ​लागुऔषध सेवन किन रोग हो? (नालिवेली र वैज्ञानिक आधार) ​विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र अमेरिकी मनोचिकित्सक संघ (APA) जस्ता प्रतिष्ठित संस्थाहरूले लागुऔषध निर्भरता (Substance Use Disorder) लाई मानसिक र शारीरिक रोगको सूचीमा राखेका छन्। यसलाई रोग मान्नुका पछाडि स्पष्ट वैज्ञानिक र जैविक कारणहरू छन्: ​मस्तिष्कको संरचनामा परिवर्तन: लागुऔषधको निरन्तर सेवनले मानव मस्तिष्कको रासायनिक सन्तुलन, विशेष गरी 'डोपामाइन' (Dopamine) नामक न्युरोट्रान्समिटरको प्रवाहलाई गम्भीर रूपमा बिगार्छ। यसले मस्तिष्कको निर्णय लिने, भावना नियन्त्रण गर्ने र व्यवहार सन्तुलन गर्ने भागलाई निष्क्रिय बनाउँछ। ​इच्छाशक्तिको अन्त्य: सुरुमा कोही व्यक्तिले कौतुहलता वा साथीभाइको दबाबमा लागुऔषध लिन सक्छ, तर बिस्तारै उसको मस्तिष्क यसको अधीनमा हुन्छ। त्यसपछि, लागुऔषध सेवन गर्नु उसको रहर रहँदैन, बरु शरीर र मस्तिष्क चलाउनका लागि अनिवार्य आवश्यकता (Compulsion) बन्न पुग्छ। रोग लागेपछि मानिस आफ्नो नियन्त्रण गुमाउँछ, लागुऔषध दुर्व्यसनमा पनि ठ्याक्कै यही हुन्छ। ​शारीरिक र मानसिक परनिर्भरता (Withdrawal Symptoms): यदि कुनै दुर्व्यसनीले अचानक लागुऔषध पाएन भने उसको शरीरमा असह्य पीडा हुने, काम्ने, बान्ता हुने, छटपटी हुने र मानसिक सन्तुलन नै गुम्ने जस्ता गम्भीर लक्षणहरू देखिन्छन्। यो ठ्याक्कै कुनै कडा शारीरिक रोगको लक्षण जस्तै हो। ​अपराध र रोगबीचको भिन्नता: एक तुलनात्मक विश्लेषण ​लागुऔषध सेवनकर्तालाई अपराधी र रोगका बिरामीमध्ये कुन श्रेणीमा राख्ने भन्ने कुरा बुझ्न तलको तालिकाबाट प्रष्ट हुन सकिन्छ: